De bestelling van het kabinetorgel
Het Bätz-orgel van kasteel Amerongen kent een lange geschiedenis. Al in 1780 heeft Anna Elisabeth Christina van Tuyll van Serooskerken, Annebet genoemd, echtgenote van Frederik Christiaan Reinhard van Reede, aan de orgelbouwer Gidion Thomas Bätz de opdracht gegeven om een orgel te bouwen voor de Hal van kasteel Amerongen. Muziek hoorde immers tot het dagelijks leven van de gegoede kringen. En allerlei muziekinstrumenten hoorden daarom bij de inventaris van grachtenhuizen, buitenplaatsen, kastelen en paleizen.
Waarom stond het orgel er pas laat?
Kasteel Amerongen deed niet onder voor andere huizen van de
adel. En omdat een kabinetorgel nog ontbrak, was de
bestelling van de gravin niet verwonderlijk. Wel verwonderlijk is
het dat het tot 1813 duurde voor het orgel er werkelijk stond. Een
instrument als dit, had toch best binnen twee jaar geleverd kunnen
zijn? Zou de gravin de opdracht hebben ingetrokken? Of zag de
orgelbouwer geen kans om aan zijn verplichtingen te voldoen? Hoe
dan ook, pas in november 1813 kreeg kasteel Amerongen het orgel.
Een kwitantie uit die tijd vermeldt de laatste termijnbetaling van
300 gulden. Volgens deskundigen zou het orgel in totaal 900 gulden
hebben gekost, iets minder dan een klein kerkorgel in die tijd.
Psalmen en gezangen
Een orgel op kasteel Amerongen. Nu kon men psalmen zingen onder de
begeleiding van orgelklanken. Want juist daarvoor diende het orgel
in de ogen van de Nederlanders in de 18e eeuw. Opvallend is dat er
zich in de hele uitgebreide muziekcollectie van Amerongen geen
enkel echt orgelstuk bevindt, maar wel koraalboeken met psalmen,
gezangen en hymnen. Dat bewijst dat Annebet het orgel vooral om de
volgende reden aan haar collectie heeft toegevoegd: namelijk het
zingen van psalmen en gezangen.
Na de dood van Annebet
Het is de vraag of er na de dood van Annebet in 1819 nog veel
gebruik is gemaakt van het orgel. De na haar dood uitgegeven
koraalboeken van bijvoorbeeld de Utrechtse Dom-organist Frederik
Nieuwenhuijsen of van de Rotterdammer Bartholomeus Tours, werden
nooit aangeschaft. Maar het is wel bekend dat graaf Godard John
George Charles graaf van Aldenburg Bentinck (1857-1940) die het
kasteel Amerongen tot 1940 in zijn bezit had, dagelijks een
huisgodsdienst hield op de Bovengalerij. Daarin werden psalmen en
gezangen op het orgel begeleid. De in de Muziekbibliotheek
aanwezige koraalboeken van Johannes Worp, het standaardmateriaal
van iedere organist tussen 1880 en 1940, bevestigen dit. Ze zijn
beduimeld en dus intensief gebruikt!